*mond/o PV

*mondo

La vivokampo de la homoj, la parto de la universo, kiun ili konas: veni en la mondon (naskiĝi, ekaperi) [1] [2]; (figure) loĝi en la fino de la mondo PrV ; la plej alta konstruo en la mondo; la plej bela en la tuta mondo [3]; elpeli iun el la mondo de la vivuloj PrV ; li diris adiaŭ al la mondo surtera (mortis) PrV ; (figure) kiel profitus homo, se li gajnus la tutan mondon kaj perdus sian animon [4].
a)
La terglobo, kaj precipe ties vivosfero: en la lingvo „Esperanto“ ni vidas la estontan lingvon de la tuta mondo [5]; ĉiuj, kiuj troviĝas en la mondo kaj loĝas sur la tero [6]; ĉiuj regnoj de la mondo sur la supraĵo de la tero [7]; iru en la tutan mondon, kaj prediku la evangelion al ĉiu kreitaĵo [8]; la indusa civilizo, ekde ĉ. 4600 a.K., estis unu el la plej grandaj kaj fruaj urbaj civilizoj en la mondo[9].
b)
Ia parto de la geografia mondo aŭ de la socio, rigardata kiel tuto: la zorgoj de la mondo [10]; li volis elmigri en la mondon [11]; elpelitaj en la mondon [12]; ne estis pli granda plezuro por la juna [marvirino], ol aŭdi pri la mondo supra kaj la homoj [13]; ĉiuj lingvoj de la civilizita mondo [14]; tamen pli kaj pli en Japanio ŝrumpas la natura mondo [15]; la literatura mondo; ŝiru vin en du partojn, la mondo trian postulos PrV ; vorto dirita al la mondo apartenas kaj neniam revenas PrV ; (figure) tra la tuta mondo iras ilia ordono kaj ĝis la fino de la universo iras iliaj vortoj [16]; en tiuj tagoj eliris dekreto de Cezaro Aŭgusto, ke la tuta mondo estu registrita [17]; grandmonda sinjorino. SIN:medio
c)
Ia parto de la universo rigardata kiel iel simila al la terglobo: la marsa mondo; la ĉiela mondo; komunikiĝi kun alimondanoj [18].
afrikanse:
wêreld
albane:
botëror
amhare:
ዓለም
angle:
world
arabe:
العالم
armene:
աշխարհ
azerbajĝane:
dünya
beloruse:
сьвет, сусьвет
bengale:
বিশ্বের
birme:
ကမ္ဘာ
bretone:
bed
bulgare:
свят
ĉeĥe:
svět, svět, vesmír
ĉine:
世界 [shìjiè], 世间 (tr. 世間) [shìjiān]
dane:
verden
estone:
maailma
eŭske:
munduan
filipine:
mundo
france:
monde
galege:
mundo
germane:
Welt
guĝarate:
વિશ્વ
haŭse:
duniya
hinde:
दुनिया
hispane:
mundo
hungare:
világ grand~a: nagyvilági
indonezie:
dunia
interlingvae:
mundo
irlande:
domhan
islande:
veröld
itale:
mondo
japane:
世界
jave:
donya
jide:
וועלט
jorube:
aye
kanare:
ವಿಶ್ವದ
kartvele:
მსოფლიო
katalune:
món
kazaĥe:
әлем
kimre:
byd
kirgize:
дүйнө
kmere:
ពិភពលោក
koree:
세계
korsike:
mondu
kose:
ihlabathi
kroate:
svijet
kurde:
dinya
latine:
orbis
latve:
pasaule
laŭe:
ໂລກ
litove:
pasaulis
makedone:
светот
malagase:
izao tontolo izao
malaje:
dunia
malajalame:
ലോകം
malte:
dinja
maorie:
te ao
marate:
जग
mongole:
дэлхийн
nederlande:
wereld
nepale:
संसार
okcidentfrise:
wrâld
panĝabe:
ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ
paŝtue:
نړۍ
pole:
świat
portugale:
mundo
ruande:
isi
rumane:
lume, mondial
ruse:
мир (вселенная), свет (вселенная)
samoe:
lalolagi
sinde:
دنيا
sinhale:
ලෝකයේ
skotgaele:
t-saoghail
slovake:
svet
slovene:
svet
somale:
adduunka
ŝone:
nyika
sote:
lefatše
sunde:
dunya
svahile:
dunia
svede:
värld
taĝike:
Ҷаҳон
taje:
โลก
tamile:
உலக
tatare:
дөнья
telugue:
ప్రపంచ
tibete:
འཛམ་གླིང་
turke:
dünya
ukraine:
світ
urdue:
دنیا
uzbeke:
dunyo
vjetname:
thế giới
volapuke:
vol
zulue:
umhlaba

monda

1.
Tutmonda: la monda oceano [19]; la monda historio [20]; plej altaj reprezentantoj de la monda inteligenteco EE ; la finiĝo de la monda vivo FK ; la monda eksporta merkato [21]; monda ĉampiono [22]; triono de la monda loĝantaro suferos je akvomanko [23]; monda ekspozicio kun la temo „kunvivado kun naturo“ [24].
2.
De la mondo, ie trovebla en la mondo: al monda ekstremo [25]; monda konferenco pri perkomputila tradukado [26]; renkontiĝoj kun mondaj ŝtatestroj kaj politikistoj [27].
19. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 3, Post jarmiloj
20. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 3, Dorna vojo de la honoro
21. Monato, Roland Rotsaert: Eŭropa Unio: Eŭro unujara
22. Monato, Laimius Straznickas: Litovio: Monda ĉampionado de dancoj
23. Monato, Evgeni Georgiev: La blua „oro“ ĉiam malsufiĉos
24. Hori Y.: k-riz-kampoj, Monato, 1999:9, p. 13a
25. Raymond Schwartz: La Stranga Butiko
26. MonatoMarc Vanden Bempt
27. R. Petroviĉ: voĉo de hieraŭ - hodiaŭ, Monato, 1997:10, p. 9a
angle:
worldwide
beloruse:
сусьветны
bretone:
-bed, bedel
ĉeĥe:
světský
france:
mondial
germane:
Welt- 1. weltweit 2. weltlich
hungare:
világ-, világi
interlingvae:
mundial
katalune:
1. universal 2. mundial
nederlande:
werelds, wereldlijk, wereld-
pole:
światowy
rumane:
mondial, global
ruse:
мировой 1. всемирный
slovake:
svetový
turke:
dünyasal

monduma

Partoprena en la altranga parto de la socio, konforma al ĝiaj kutimoj: monduma kodo (kodekso, konvencio) [28]; la 6an de decembro 2010 en la fama Tate-galerio, virino komencas kanti antaŭ monduma publiko [29]; la Ruĝa Kruco anoncis, ke ĝi intencas malfermi azilejon en la monduma vilaĝo De Haan [30].
28. Raymond Schwartz: La Stranga Butiko
29. Monato, Rössler Franz-Georg: Skulptaĵoj kantataj
30. G. Van Damme: Sep en unu bato, Monato, 1999:3, p. 6a
ĉeĥe:
mondénní, velkosvětský
france:
mondain
germane:
mondän, weltgewandt
hungare:
nagyvilági
katalune:
de l'alta societat, privilegiat
pole:
towarzyski, z wyższych sfer
rumane:
sociabil, din înalta societate
ruse:
светский
slovake:
mondénny, veľkosvetský
turke:
sosyetik

mondumo

La altranga kaj bonedukita parto de la socio: la tuta mondumo ĉeestis la ceremonion; multaj homoj en la frua kristana epoko retiriĝis de la mondumo kaj fariĝis ermitoj [31]; ŝia eleganto perfektis por la koktela mondumo de ŝia edzo [32].
31. Monato, Evgeni Georgiev: Serĉi la perditan paradizon
32. I. Ertl: Jarmilŝanĝo, Monato, 2001:10, p. 24a
ĉeĥe:
smetánka, velký svět
france:
beau monde, haute société
germane:
Oberschicht, Hautevolee
hungare:
nagyvilági társaság, felső réteg
katalune:
alta societat, classe alta
nederlande:
de uitgaande wereld, de hogere stand
pole:
wyższe sfery, świat towarzyski
rumane:
tărâmuri superioare, lume socială
ruse:
(высший) свет
slovake:
notabilita, popredná, smotánka, vznešení spoločnosť
turke:
yüksek sosyete

mondumano

Homo apartenanta al mondumo: La prelegon vizitis parlamentanoj kaj mondumanoj, dezirantaj nur spekti la famulon [33].
33. G. Ŝlepĉenko: Neatendita konkludo, La Ondo de Esperanto, 1999, n-ro 11(61)
france:
homme du monde
ruse:
светский человек, член высшего общества

ĉirkaŭmondo

Kondiĉaro, en kiu oni vivas, medio, vivosfero: ni senescepte plenumis la unuan parton de nia promeso malgraŭ nemaloftaj logoj de la korpo, fojaj tentoj de la malĉasta ĉirkaŭmondo [34]; tiu mondo, kreita de la poeto, konsiderinde devojiĝas de la reala ĉirkaŭmondo [35].
34. Monato, Franz-Georg Rössler: La unua nokto
35. B. Ragnarsson: Esperanto kiel anti-lingvo, en: Strategiaj Demandoj de la Esperanto-Komunumo, 1985
france:
milieu (environnement)
germane:
Umwelt, Umgebung
pole:
dookoła świata
rumane:
in jurul lumii

duonmondumo

Socia grupo proksima al mondumo, sed vivanta per ne honestaj aŭ ne decaj rimedoj; demimondo: la artista duonmondumo [36].
36. S. Pokrovskij: Re: pri la vorto "glamour" en Francio, sce, 2008-11-19
ĉeĥe:
demi - monde, polosvět
france:
demi-monde
germane:
Halbwelt, Demimonde
pole:
półświatek
rumane:
lumea interlopă
slovake:
polosvet

ekstera mondo

La tuta mondo kun escepto de si mem, de la propra imago, psiko, aŭ de aparta, fermita grupo: liaj pensoj denove direktis sin al la ekstera mondo [37]; kiu de l' ekstera mondo ricevas nur malŝaton, rebaton kaj doloron, tiu serĉas en si mem ian ĝojon por spirito kaj al si kreas propran vivadon internan VivZam ; ESP la ekstera mondo ... restis absolute indiferenta koncerne tion, ĉu tiu aŭ alia detalo havas en nia lingvo tian formon aŭ alian [38]; estas kvazaŭ Esperanto ne ekzistas en la ekstera mondo [39] .
37. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 3, Sub la saliko
38. L. L. Zamenhof: Paroloj, Kvara Kongreso 1908 en Dresden
39. S. Brewer: La ĉefa voĉo..., libera folio, 2011-02-17
france:
monde extérieur
germane:
die äußere Welt, Außenwelt
katalune:
els no-esperantistes
pole:
świat zewnętrzny
rumane:
lumea inconjuratoare, exterior

enmondiĝi

(ntr)
(frazaĵo)
Naskiĝi: vi vidis ŝian enmondiĝon, vi vartis ŝin kaj kondukis ŝin al la nuna kondiĉo [40]; tiam naskiĝis 16 796 infanoj pli ol en 2002, kiam enmondiĝis entute 1 153 866 beboj [41].
40. Chun-Chan Yeh, trad. W. Auld: Montara Vilaĝo, 1984
41. Monato, HORI Yasuo/pg: El junulejoj - maljunulejoj
france:
venir au monde
germane:
zur Welt kommen
pole:
przyjść na świat
rumane:
veni pe lume

malnova mondo

Mondparto, kiu enhavas Eŭropon, Afrikon, Azion, kontraste al la de ili en la 16a jarcento ekkonata nova mondo: antaŭ ol la invento de modernaj konservometodoj, spicoj utilis por kaŝi odoron de ekputro aŭ por plibonigi manĝaĵojn sengustigitajn pro konservo, tial, ilia komerco estis tre grava en mezepoka Malnova Mondo [42]; aglo estas granda rabbirdo, kiun oni povas trovi precipe en la Malnova Mondo, havanta nur du speciojn en Nordameriko [43].
bretone:
Bed Kozh
bulgare:
старият свят (Европа)
france:
Ancien monde
germane:
Alte Welt
hungare:
Óvilág
katalune:
Àfrica-Euràsia, Eurafràsia, el Vell Món
pole:
Stary Świat
rumane:
lumea veche
ruse:
Старый свет
turke:
eski dünya

nova mondo

Ameriko rigardata kiel nova de eŭropanoj, afrikanoj, azianoj eksciantaj pri ĝi ekde la 16a jarcento: Usono, plej potenca reprezentanto de la nova mondo [44]; domaĝe, ke ne nur Eŭropo sed ankaŭ ĉiu parto de nia mondo entuziasme kaj senkritike malfermas siajn pordojn al la plej banalaj, trivialaj, strasaj, pucaj, kiĉaj kaj malutilaj elementoj de tiu iam esperplena nova mondo [45]; la strandoj de la Nova Mondo [46].
44. L. L. Zamenhof: Paroloj, Parolado antaŭ la Sesa Kongreso Esperantista en Washington en la 15a de aŭgusto 1910
45. Monato, Garbhan Macaoidh: Ho, tempoj! Ho, moroj!
46. Miguel de Cervantes Saavedra, trad. Fernando de Diego: La inĝenia hidalgo Don Quijote de la Mancha, parto 2a, ĉapitro 8a, p. 437a
bretone:
Bed Nevez
bulgare:
новият свят (Америка)
france:
Nouveau monde
germane:
Neue Welt
hungare:
Újvilág
katalune:
el Nou Món, Amèrica (postcolombina)
pole:
Nowy Świat
rumane:
novo mundo, lume noua
ruse:
Новый свет
turke:
yeni dünya

triamonda

Rilata al la malriĉaj landoj: oni produktas malpli koste en triamondaj landoj [47]; la solvo por la problemoj de la triamondaj landoj estas ĉesigi la pagon de ekstera ŝuldo [48].
47. Monato, Stefan Maul: Pledo por mondcivitana partio
48. M. Vianna: riĉaj landoj kaj Kongo, Monato, 2002:5, p. 6a
bretone:
eus an Trede Bed
france:
du tiers-monde
germane:
Dritte-Welt-, Drittwelt-
hungare:
harmadik világbeli
katalune:
tercermundista
pole:
Trzeciego Świata
rumane:
Lumea a Treia
ruse:
третьего мира

tria mondo

POL La tuto de malriĉaj landoj, en kiuj la industria revolucio ne komfortigis la vivkondiĉojn de plej multaj homoj: Sud-Ameriko kiel parto de la tria mondo ne plu restu marĝene [49]; Noam Chomsky […] opinias, ke Usono nuntempe rikoltas tiun malamon, kiun ĝi semis ĝis nun precipe en la tiel nomata tria mondo [50].
49. M. Gutiérrez González: aŭdiĝas komuna voĉo, Monato, 1993:12, p. 10a
50. Monato, Bertil Englund: Benu modere Usonon!
beloruse:
трэці сьвет
bretone:
Trede Bed
bulgare:
третият свят
france:
tiers-monde
germane:
Dritte Welt
hungare:
harmadik világ
katalune:
el Tercer Món
pole:
Trzeci Świat
rumane:
Lumea a Treia
ruse:
третий мир
turke:
üçüncü dünya ülkeleri

*tutmonda

Tuŝanta aŭ celanta la tutan home loĝatan mondon: plej fama en la tutmonda literaturo estas la verko de fratoj Grimm [51]; lingvo internacia kaj lingvo tutmonda estas du tute malsamaj objektoj EE ; en Aŭgusto 1905 en la franca urbo Boulogne-sur-Mer havis lokon la unua tutmonda kongreso de esperantistoj [52]; tutmonda homa familio [53]; elserĉi kanajlojn el ĉi tia grandega mondo, plena de tiomaj kaŝejoj, postulos tutmondan kunlaboron [54]. VD:universala
51. Jakob Grimm, Wilhelm Grimm, trad. Kazimierz Bein: Elektitaj Fabeloj de Fratoj Grimm, Antaŭparolo de la tradukinto
52. L. L. Zamenhof: Homaranismo, Dogmoj de Hilelismo
53. L. L. Zamenhof: Paroloj, Parolado antaŭ la Unua Kongreso Esperantista en Boulogne sur Mer en la 5a de aŭgusto 1905
54. B. Refior: terorismo (5), Monato, 2001:12, p. 4a
angle:
global, worldwide
beloruse:
сусьветны, глябальны
bretone:
hollvedel
ĉeĥe:
celosvětový, globální
france:
mondial
germane:
weltweit, global, Welt-, Global-
hungare:
világméretű, globális, világ-
katalune:
global, universal, còsmic (filos.), ecumènic (rel.)
pole:
ogólnoświatowy, globalny
rumane:
global
ruse:
всемирный, глобальный
slovake:
celosvetový, globálny
turke:
dünyasal, global

tutmondigo

Disvastigo de iu afero al la tuta mondo: ĉiuj grandaj entreprenoj celas al tutmondigo de sia produktado [55]; tutmondigo de usona subkulturo kolaa, burgera kaj dolara [56]; danĝeroj de tutmondigo kaj lingva imperiismo [57].
55. F. J. Braun: ĉu kapitalismo disfalonta aŭ triomfanta?, Monato, 1998:9, p. 20a
56. Monato, Muziko: Kanzonoj por interna konsumo
57. Monato, Garbhan Macaoidh: La angla, ĉu troja ĉevalo?
angle:
globalization
beloruse:
глябалізацыя
ĉeĥe:
globalizace
france:
mondialisation (diffusion mondiale)
germane:
Globalisierung
hungare:
globalizálás
katalune:
mundialització (propagació, difusió mundial)
pole:
globalizacja
rumane:
globalizare
ruse:
глобализация
slovake:
globalizácia
turke:
globalleşme

tutmondiĝo

Ekonomia, teĥnika, politika evoluo, kiu tuŝas la mondon, kaj plisimiligas vivkondiĉojn aŭ vivstilojn en ĝi: manifestacii kontraŭ la ekonomia tutmondiĝo [58]; novaj movadoj ... kolektas kritikantojn de tutmondiĝo [59]; tutmondiĝo de pasaĝer-trafiko [60].
58. Monato, Roland Rotsaert: Internacia kunsido de financistoj en Prago
59. S. Maul: furoras popolistoj, Monato, 2002:6, p. 8a
60. Monato, Stefan MAUL: Propagando danĝera
angle:
globalization
beloruse:
глябалізацыя
france:
mondialisation
germane:
Globalisierung
hungare:
globalizáció
katalune:
globalització
pole:
obecność na całym świecie
rumane:
prezență la nivel mondial
ruse:
глобализация

mondoparto

1.
Iu parto de la mondo: firmaoj malemas investi en Mez-Oriento, kapitalo forflugas al pli sekuraj mondopartoj [61]; post 13-jara interetna milito, en kiu mortis centmiloj da homoj, ekpensis burundanoj, ke venos trankvilo, [sed] komenciĝis milito pri homaj rajtoj, kiu implicas la evoluon de tiu ĉi mondoparto [62].
2.
GEOG Unu el la ses grandaj dividaĵoj de la tersurfaco: Afriko, Ameriko, Antarkto 1, Azio, Eŭropo, Oceanio; mi laboris sur la kvin kontinentoj (aŭ pli ĝuste mondopartoj, ĉar mi laboris en Guam, en Nov-Zelando, en Japanio, kiujn nomi kontinentoj estus ne rigore) [63]; medicina ĵurnalo „The Lancet“ raportis pri la situacio en Afriko kaj en aliaj mondopartoj [64]; ASEM estas la sola forumo, kie la eŭropa kaj azia regionoj povas rekte interparoli, [ĝi] plifortigu la ekonomian kaj politikan kunlaboron de la du mondopartoj [65]. SIN:kontinentoTUT:mondo 1.a
Rim.: Ofte oni konsideras nur la loĝatajn mondopartojn ignorante Antarkton: la kvin mondopartoj.
beloruse:
2. частка сьвету
bretone:
2. rannved
ĉeĥe:
2. světadíl
france:
2. partie du monde
germane:
1. Teil der Welt 2. Erdteil
hungare:
2. világrész
katalune:
2. continent
nederlande:
2. werelddeel
pole:
2. część świata
rumane:
2. părţi ale lumii
ruse:
2. часть света
slovake:
2. svetadiel
svede:
2. världsdel

administraj notoj