1raci/o PV

racio

Kapablo decidi per logika rezonado (kontraste al emocio): ekzistas ia senfine pli granda forto ol lia volo: la ŝtata racio, kiun respektas eĉ la ĉiopova faraono [1]; Beatrico ĝuas sian plenan racion, ĝuste tial ke ŝi estas perfekte logikema, ŝi ne povas intervenigi en siajn juĝojn elementojn, kiuj por ŝi neniam ekzistis [2]; la scienco kaj tekniko faris grandegajn progresojn, la racio tamen ne multe penetris en la cerbojn [3]; la lingvo fariĝas io sankta, io fea, io fabela, io mita ― io, kio situas ekster la kampo de racio [4]; la racio kontraŭas tiujn ĥaosajn sentotrompiĝojn – nenio estas pli trompa, – rediris Ilu-ittia, – ol ampleksa diraĵo, pretendanta la racion [5]; en la sfero de la pura racio la ekzisto de Dio estas nepruvebla [6]. VD:intelekto, prudento, saĝo
1. B. Prus, trad. Kazimierz Bein: La Faraono, vol. 1, Ĉapitro XI
2. Henri Vallienne: Ĉu li?, Ĉapitro Dekkvara
3. Volter, trad. Eugen Lanti: Kandid aŭ la optimismo, Antaŭparolo
4. C. Piron: Psikologiaj aspektoj de la monda lingvoproblemo kaj de Esperanto, 1998-03-21
5. H. A. Luyken: Pro Iŝtar, Ĉapitro III
6. Mihail Bulgakov, trad. Sergio Pokrovskij: La majstro kaj Margarita, p. 10a
angle:
 reason, sense, logical faculty, rationality, judgment
beloruse:
 розум
ĉeĥe:
 rozum
france:
 raison (capacité de raisonner)
germane:
 Vernunft, Verstand, Ratio, Räson
hispane:
 razón (capacidad de razonar), facultad de razocinio, racionalidad, juicio
hungare:
 ész, ráció
nederlande:
 rede, ratio
portugale:
 razão
ruse:
 рассудок, разум
slovake:
 rozum
svede:
 förnuft
ukraine:
 розум, здоровий глузд

racia

1.
(iu) Posedanta la racion: homo estas racia estaĵo, do li devas konsideri la aferojn ne nur laŭ ties rigida realeco, sed li devas strebi pli alten [7]; verŝajne en mia situacio ĉiu racia angla ŝtatano troviĝus en la sama necerteco [8]. VD:klarmensa, prudenta, senpartia, sobra3
2.
(io) Bazita sur la racio, konforma al la racio: tro raciaj kaj tro sciencoplenaj klarigoj [9]; liaj ludoj ricevis nun tute alian karakteron, ili fariĝis pli raciaj [10]; la kreo kaj enkonduko en uzadon de racia lingvo internacia [11]; la principoj de racia gramatiko kaj de internacia vortaro [12]; pensi, detale esplori, t.e. uzi la solajn raciajn rimedojn, oni ne volas [13]; tamen ekzistas racia solvo, kaj ni fine trovos ĝin [14]; se, en raciaj limoj, dubo restas, la ĵurio ne rajtas deklari min kulpa [15]; verŝajne estas ia racia klarigo [16]. VD:logika
angle:
 rational, reasonable
beloruse:
1. разумны 2. разумны, разумовы, рацыянальны
ĉeĥe:
 racionální, rozumný, rozumový
france:
 raisonnable, rationnel
germane:
1. vernunftbegabt, vernünftig 2. vernünftig, logisch begründet
hispane:
 racional, sensato
hungare:
1. ész-, racionális 2. észszerű, racionális
nederlande:
 redelijk
portugale:
 racional
ruse:
1. разумный, рассудочный 2. разумный, рациональный
slovake:
 racionálny, účelný
svede:
1. förnuftig, rationell 2. förnuftsenlig, rationell
ukraine:
 раціональний, розумний

racieco

Konformeco al racio: [ili] ne toleras inter si la raciecon kaj, […] ili volis trudi la frenezon ankaŭ al mi [17]; penso kaj legendo tro abomena por la racieco aŭ la konscio Sol ; simpleco kaj racieco ĉie, kaj aplikebla al ĉiu [18].
angle:
 rationality, reasonableness
beloruse:
 разумнасьць, рацыянальнасьць
ĉeĥe:
 racionálnost
france:
 rationalité
germane:
 Vernunftgemäßheit, Rationalität
hispane:
 racionalidad, razonabilidad
hungare:
 észszerűség, racionalizmus
nederlande:
 redelijkheid
ruse:
 разумность, рациональность
slovake:
 racionálnosť
svede:
 förnuftighet
ukraine:
 раціональність, розумність

raciigi

1.
Igi konforma al la racio: Bernard Shaw siatempe proponis grandan premion al tiu, kiu raciigos terure nelogikan anglan lingvon [19].
2.
Metode plibonigi kaj pliefikigi: raciigi la laboron, la produktadon; helpe de la Internacia Lingvo eblus konsiderinde raciigi la internacian trafikon [20]; kulpas la ĉefa inĝeniero, raciigon li aranĝas, ĉu multe malaltiĝos la salajro? Metrop ; prepare al planata translokiĝo, mi decidis raciigi mian arĥivon [21].
angle:
 rationalize
beloruse:
 рацыяналізаваць
ĉeĥe:
 racionalizovat, zracionalizovat
france:
 rationaliser
germane:
1. vernünftig gestalten 2. rationalisieren
hispane:
1. razonar 2. racionalizar
hungare:
 észszerűsít, racionalizál
nederlande:
2. rationaliseren
ruse:
 рационализировать
slovake:
 zracionalizovať
ukraine:
 раціоналізувати

raciismo

FIL Racionalismo: en 1959 aperis lia (Hundertwasser) „Malŝimiga Manifesto“ kontraŭ la raciismo en la arkitekturo [22]; la zamenhofaj paroloj ŝajnis al la francoj de la 19a jarcento, enradikiĝintaj en la tradicio de senkompromisa raciismo, danĝere emociaj [23].
angle:
 rationalism
beloruse:
 рацыяналізм
ĉeĥe:
 racionalismus
france:
 rationalisme
germane:
 Rationalismus
hispane:
 racionalismo
hungare:
 racionalizmus
katalune:
 racionalisme
nederlande:
 rationalisme
ruse:
 рационализм
slovake:
 racionalizmus
svede:
 rationalism
ukraine:
 раціоналізм

kontraŭraciismo

FIL Ĉia doktrino kontraŭa al raciismo, ne akceptanta racion kiel ĉiam plej altan aŭtoritaton: la raciismo kaj la moderna kontraŭraciismo la racion ĉu senkritike supertaksas, ĉu same senkritike malakceptas [24].
24. V. Ošlak: Foje eĉ pensi estas ĝuo, 2003
france:
 antirationalisme
hispane:
 antiracionalismo

administraj notoj