*kre/i

*krei

(tr)
Estigi, fari ion novan: vortoj kunmetitaj estas kreataj per simpla kunligado de vortoj [1]; se kun ĉiu vorto oni devus atendi, ĝis mi ĝin kreos, tiam la lingvo neniam estus finita ADL ; la mondo kreu mem sian decidon en la afero, kiun mi proponis DL ; krei idealon por la homoj Hamlet ; ni bezonas nur doni konsilon anstataŭ krei devigan regulon RdE ; mirindaj estaĵoj kaj strangaj figuroj, kiujn kreis via infana fantazio VojaĝImp ; krimuloj, kiuj per […] mensogoj kaj kalumnioj arte kreas teruran malamon [2]; ili […] vekis la indignon de l' popolo, kreis eĉ koleron VivZam ; la leĝo kreis ankoraŭ neniun grandan homon, sed la libereco elkovas kolosojn [3]; miajn zorgojn kreis nur pasio Hamlet ; okazo kreas ŝteliston PrV .
a)
Verki, ellabori ion, kio antaŭe ne ekzistis aŭ kio estas tute novspeca; fondi: la antikvaj Egiptanoj havis genian saĝon kaj kreis civilizacion [4]; estus bone, se en ĉiuj urboj kaj urbetoj estus kreitaj rondetoj por kune labori por la afero de l' lingvo DL ; mi ne havis la intencon […] krei laŭ mia persona plaĉo la tutan lingvon ADL ; oni devis krei komunan fundamenton, sur kiu ĉiuj povus labori ADL ; viva ekzistaĵo ne povas esti kreita en la retorto de ĥemiisto FK ; krei pazigrafion multe pli facilan, ol eĉ la ĥina FK ; d-ro Vincent kaj Miller kreis la universitaton en la plej simpla formo, intencante perfektigadi ĝin laŭ alvenontaj bezonoj FK ; krei veran artaĵon Marta ; kreinte la fundamenton de l' lingvo, mi nun deprenas de mi tutan aŭtoritaton DL ; vorto nove kreita DL ; ĉu el sia estinteco ŝi elportis ion, el kio ŝi povus krei estontecon Marta ? VD:aranĝi, establi, instali, okazigi, organizi, starigi
b)
REL(pri Dio) Fari ion el nenio: en la komenco Dio kreis la ĉielon kaj la teron [5]; kiam la ĉiopova Mahadeva (Ŝivao) kreis la belegan Hindujon, li deflugis sur la teron, por ĝin admiri FK ; al Vi, kiu kreas, al Vi kiu reĝas, hodiaŭ mi preĝas [6]; riĉulo kaj malriĉulo […], ilin ambaŭ kreis la Eternulo [7]; la kreo de la tero [8]. VD:kreitaĵo
VD:fari1, kaŭzi, naski, veki
1. L. L. Zamenhof: Fundamento de Esperanto, Ekzercaro, § 27
2. L. L. Zamenhof: Paroloj, Parolado antaŭ la Dua Kongreso Esperantista en Genève en la 28a de aŭgusto 1906
3. Frederiko Schiller, trad. L. L. Zamenhof: La rabistoj, Akto Unua
4. B. Prus, trad. Kazimierz Bein: La Faraono, vol. 1, Antaŭparolo
5. trad. L. L. Zamenhof: La Malnova Testamento, Genezo 1:1
6. L. L. Zamenhof: Paroloj, Parolado antaŭ la Unua Kongreso Esperantista en Boulogne sur Mer en la 5a de aŭgusto 1905
7. trad. L. L. Zamenhof: La Malnova Testamento, Sentencoj 22:2
8. trad. L. L. Zamenhof: La Malnova Testamento, Sentencoj 8:23
afrikanse:
 skep
albane:
 krijuar
amhare:
 ፍጠር
angle:
 create
arabe:
 خلق
armene:
 ստեղծել
azerbajĝane:
 yaratmaq
beloruse:
 ствараць, тварыць
bengale:
 তৈরি
birme:
 ဖန်တီး
bosne:
 stvoriti
ĉeĥe:
 kreovat, tvořit, tvořit, vytvořit
dane:
 skabe
estone:
 luua
eŭske:
 sortu
filipine:
 lumikha
france:
 créer okazo ~as ŝteliston: l'occasion fait le larron.
galege:
 crear
germane:
 bilden okazo ~as ŝteliston: Gelegenheit macht Diebe. 1.a schaffen, kreieren, gründen 1.b erschaffen
guĝarate:
 બનાવો
haitie:
 kreye
haŭse:
 ƙirƙirar
hinde:
 बना
hispane:
 crear
hungare:
 alkot, szül (átv.) okazo ~as ŝteliston: alkalom szüli a tolvajt. 1.a teremt, megteremt, létrehoz 1.b teremt
ide:
 krear
igbe:
 ike
irlande:
 chruthú
islande:
 búa
japane:
 作る
jave:
 nggawe
jide:
 שאַפֿן
jorube:
 ṣẹda
kanare:
 ರಚಿಸಲು
kartvele:
 შექმნა
kazaĥe:
 жасау
kimre:
 creu
kirgize:
 түзүү
kmere:
 បង្កើត
koree:
 작성
korsike:
 criari
kose:
 dala
kroate:
 stvoriti
kurde:
 xûliqandin
latine:
 partum
latve:
 izveidot
laŭe:
 ສ້າງ
litove:
 kurti
makedone:
 создаде
malagase:
 hamorona
malaje:
 mewujudkan
malajalame:
 സൃഷ്ടിക്കുക
malte:
 joħolqu
maorie:
 te waihanga
marate:
 तयार
monge:
 tsim
mongole:
 бий болгох
nederlande:
 creëren, scheppen, maken 1.a oprichten 1.b scheppen
nepale:
 सिर्जना
njanĝe:
 kulenga
okcidentfrise:
 meitsje
panĝabe:
 ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ
paŝtue:
 جوړ کړي
pole:
 generować, tworzyć, stwarzać okazo ~as ŝteliston: okazja czyni złodzieja.
portugale:
 criar
ruande:
 kurema
rumane:
 genera, crea, formă okazo ~as ŝteliston: ocazia îl face hoţ pe om.
ruse:
 создать, создавать, творить
samoe:
 faia
sinde:
 پيدا
sinhale:
 නිර්මාණය
skotgaele:
 chruthachadh
slovake:
 stvoriť, tvoriť, utvoriť, vytvoriť
slovene:
 ustvariti
somale:
 abuuraan
ŝone:
 sika
sote:
 bōpa
sunde:
 nyiptakeun
svahile:
 kujenga
svede:
 skapa
taĝike:
 сохтан
taje:
 สร้าง
tamile:
 உருவாக்க
tatare:
 булдыру
telugue:
 సృష్టించడానికి
tibete:
 བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་པ་
ukraine:
 створити
urdue:
 تخلیق
uzbeke:
 yaratish
vjetname:
 tạo
zulue:
 ukudala

kreo, kreado

Estigo, elfarado: venki ĉiujn barojn por la kreo kaj enkonduko en uzadon de racia lingvo internacia [9]; la kreado de tute plena vortaro estas laboro ne ebla por unu homo, ĉar la nombro de l' vortoj […] estas senfina DL ; mi sentis, ke en mia cerbo estas ĉio: la vivo kaj la morto, la pereo kaj la kreo ― la tuta universo FdO ; tiam sonis ĉiuj valsoj, polkoj kaj mazurkoj, kiujn oni iam konis depost la kreo de la mondo [10].
9. Ludoviko Lazaro Zamenhof: Fundamenta Krestomatio de la lingvo Esperanto, 6, artikoloj pri esperanto, el la unua libro de la lingvo esperanto
10. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 2, paŝtisto de porkoj
angle:
 creation (action)
ĉeĥe:
 tvorba, tvoření
france:
 création (acte)
germane:
 Erschaffung
nederlande:
 creatie (daad), schepping (daad)
pole:
 kreacja, stworzenie, tworzenie
rumane:
 creare, creativitate, făptură
ruse:
 создание (действие), творение (действие)
slovake:
 tvorba, tvorenie
ukraine:
 творення, створення

kreaĵo

1.
Io, kion iu kreis: la kreaĵo de Zamenhof estas nun mirinda lingvo [11]; la plej utila kaj plej vaste akceptita kreaĵo sendube estas poŝtelefono [12]; en la plej nova kreaĵo de Zigmas Krakys estas muntita motoro de motorciklo [13].
2.
REL Io, kion dio kreis; kreitaĵo: kiam Dio, kreinte la mondon, volis difini la vivolongon de ĉiuj kreaĵoj, la azeno venis kaj demandis […] [14]; neniu kreaĵo estas por mi tiel abomena, kiel araneo [15]; stranga kreaĵo estas la homo PatrojFiloj ; la dioj ne rigardas tian kreaĵon, kiu havas manojn nur por la laboro, buŝon nur por la ploro, kaj dorson por la bastonoj [16].
Rim.: Ekster la religia kunteksto tiu senco estas foje uzata insulte, malaltige: maldelikataj kreaĵoj, ili fortranĉis pecon de mia belega barbo! la diablo rekompencu vin [17]!
Rim.: Pro malnoviĝo de la koncepto per la teorio de Darvino, en scienca kunteksto oni preferas aliajn esprimojn kiel vivaĵo, organismo.
angle:
 creation (result), creature
beloruse:
 стварэньне (нешта), твор
france:
 création (chose créée), créature
germane:
1. Schöpfung 2. Kreatur, Geschöpf
hungare:
 alkotás, teremtés(teremtett dolog)
nederlande:
 creatie (resultaat), schepping (resultaat), schepsel
pole:
 twór, wytwór, wyrób, stworzenie
rumane:
 produs, creație, muncă, lucru
ruse:
 создание (нечто), творение (нечто)
ukraine:
 твір, витвір, утвір творіння, створіння

kreema

PSI Havanta impulson kaj kapablon por krei: gigantaj planoj fermentas en mia kreema kranio [18]; cerbo de revo, de kreemo, de beloĝuo BonaLingvo ; petola kreemo [19]; dum sia tuta vivo lia kreema spirito elpensis tre diversajn ekstravagancaĵojn [20]; la malnova lernejo havigas nur unuflankan kleron; ĝi precipe formas, disvolvas memoron kaj intelekton; ĝi malzorgas pri la produktemo, kreemo de l' infano [21]; Eŭropo bezonos inspiriĝi, kun kreema fideleco, el la kristanaj radikoj, kiuj difinis la eŭropan historion [22].
18. Frederiko Schiller, trad. L. L. Zamenhof: La rabistoj, Akto Unua
19. Monato, Raita Pyhälä: Kesto de viveroj, 2005
20. Monato, W. M. A. de Smet: Edward Croegaert, la forgesita lingvokreanto, 2004
21. [P.?] Trarbach: La laborolernejo, Esperanto Triumfonta, 1922-11-05 (109)
22. Monato, Istvan Ertl: Dio en la konstitucio, diablo en la detaloj, 2003
angle:
 creative
france:
 créatif
germane:
 kreativ
ukraine:
 творчий

kreiĝi

(ntr)
Estiĝi per iu (aŭ eventuale per evoluo), komenciĝi, aperi: Li ordonis, kaj ili kreiĝis [23]; ĉio estis preta en la tago de via kreiĝo [24]; kie la grandaj branĉoj dividiĝas, kreiĝis plenforme malgranda pendanta ĝardeno kun framboj kaj birdoherbo Fab3 ; kreiĝis tuta fabelo, kreiĝis multaj, ilin rakontu aliaj [25]; brilantaj perspektivoj kreiĝis antaŭ ŝiaj okuloj Marta ; la lingvo de ĉiu nacio kreiĝis tiam, kiam la nacio ne sciis ankoraŭ skribi [26]; kreiĝis internacia movado VivZam .
angle:
 be created, come into being
france:
 apparaitre, apparaître, se créer, se former
germane:
 erschaffen werden, entstehen
nederlande:
 ontstaan
pole:
 stać się, stworzyć się
rumane:
 întâmpla, petrece
ruse:
 создаться, создаваться, появиться, появляться, возникнуть, возникать

kreinto

1.
Tiu, kiu kreis ion: mi ne volas esti kreinto de l' lingvo, mi volas nur esti iniciatoro DL ; Linus Torvalds, la kreinto de Linukso [27]. SUB:verkisto, aŭtoro, inventisto
2.
REL Dio, kiu kreis la tutan universon: Dio Plejsupra, la Kreinto de la ĉielo kaj la tero [28]; la Kreinto de la naturo, kiu multe superas la plej glorajn kreitaĵojn kaj konstruojn de la homo FK .
germane:
 Erschaffer
ukraine:
 творець

kreismo

REL Laŭvorta kompreno de la religiaj, precipe bibliaj rakontoj pri komenciĝo de la mondo: tiuj inkluzivas „kreismon“, nome malakcepton de darvinismo [29]; mi aŭdis ke en Usono en multaj lernejoj oni instruas kreismon [30].
29. Garbhan MacAoidh: Lingva obstaklo, Monato, 2017/10, p. 8
30. G. Castelli: Katolikismo..., soc.culture.esperanto, 1999-09-23
angle:
 creationism
france:
 créationnisme
germane:
 Kreationismus
nederlande:
 creationisme
pole:
 kreacjonizm
rumane:
 creaționism
ruse:
 креационизм

kreito

Kreita vivulo: ni ĉiuj kontemplas la mirigan mondon, ĉu la komplikan rapidecon de etaj kreitoj, ĉu la vastecon de la nokta ĉielo [31]; sed vi estas kreitoj de Fantaziujo, mi estas homo [32].
31. Monato, W. H. Simcock: Kio estas spiriteco?, 2007
32. Michael Ende, trad. Wolfram Diestel: La Senĉesa Rakonto, La Kunvojaĝantoj
angle:
 creature
beloruse:
 стварэньне (жывое)
ĉeĥe:
 tvor
france:
 créature
germane:
 Geschöpf, Wesen, Gestalt
hungare:
 teremtmény
nederlande:
 schepsel
pole:
 istota
rumane:
 ființă
ruse:
 существо, создание (живое), творение (живое), тварь
slovake:
 tvor

kreitaĵo

Kreaĵo2: Lia favorkoreco estas super ĉiuj Liaj kreitaĵoj [33]; ĉu kreitaĵo diras pri sia kreinto: Li ne estas kompetenta [34]? kia majstra kreitaĵo estas la homo Hamlet ! la kokinoj, la anasoj kaj la tuta loĝantaro de la najbara korto estas ja ankaŭ kreitaĵoj [35]; la konstruo de tiuj ĉi bestoj kaj maraj kreskaĵoj estas konformigita al la grandega pezo de la akvo, kiun tiuj ĉi kreitaĵoj devas porti sur si [36]; kiu el vi min allogis ĉi tien, vi kreitaĵoj de la infero [37]? SIN:vivaĵo
angle:
 creation, creature
germane:
 Geschöpf, Kreatur
nederlande:
 schepsel, creatuur
pole:
 istota, stworzenie
rumane:
 creatură, ființă
ruse:
 создание (нечто), творение (нечто), тварь
ukraine:
 твір, витвір, утвір творіння, створіння

administraj notoj