*kresk/i

*kreski

(ntr)
1.  
(pri organizitaj estaĵoj) Iom post iom disvolviĝi, pligrandiĝi ĝis normala mezuro: citronaj kaj oranĝaj arboj kreskis en la ĝardeno FK ; la infano kreskis, kaj ĝi estis demamigita [1]; la knabo Samuel ĉiam pli kreskis [2]; sinapa semeto, kiun viro prenis kaj ĵetis en sian ĝardenon […] kreskis kaj fariĝis arbo [3]; arbo, sur kiu kreskas pomoj DL ; la tilioj ĉe iliaj tomboj transkreskis la preĝejan tegmenton [4]; li lasu libere kreski la harojn de sia kapo [5]. VD:burĝoni, flori, ĝermi
2.
(pri vegetaĵoj) Pligrandiĝi kaj multiĝi pli speciale en iuj regionoj: vinberujo ne kreskas en tiu lando; tie abunde kreskis okzalo kaj laktuko; en la dezerto nenio kreskas; kampoj, sur kiuj iam kreskis tritiko kaj hordeo [6]; erikon mi konis nur pro la fakto, ke ĝi kreskas malalte sur deklivoj [7]; suka greso kreskis viralte [8]; en domoj kreskas ŝimo [9]; ni vidis altebenaĵon, surkreskitan de densa tajgo [10].
3.  
(figure) Iom post iom grandiĝi, altiĝi, multiĝi, vastiĝi: pli kaj pli kreskis ŝia amo FK ; [ili] ekvivis tie tiel lukse, ke ilia kalkulo en la daŭro de tri tagoj kreskis ĝis kelkaj centoj da frankoj FK ; la Izraelidoj fruktis, kaj diskreskis, kaj multiĝis [11]; la vorto de Dio kreskis, kaj la nombro de la disĉiploj multiĝis [12]; la eklezioj […] kreskis laŭnombre ĉiutage [13]; la akvo de Nilo […] senĉese kreskis [14]; malamo kreskis inter gentoj VivZam ; en ĉiu aĝo devas kreski la saĝo PrV ; kiam kreskas honoro, kreskas humoro PrV ; la kuraĝo kreskas kune kun la danĝero [15]; en ili kreskis la deziro venĝi Ifigenio ; la lingvo internacia devas vivi, kreski kaj progresi DL ; tiuj ĉi vortoj estis kreataj unu post unu, laŭ la kreskanta bezono DL ; la kunsento de l' publiko ne malvarmiĝos, sed konstante kaj senĉese kreskos DL . VD:leviĝi, naskiĝi, plifortiĝi, pligrandiĝi, pliintensiĝi.
angle:
*grow, *increase
beloruse:
расьці
ĉeĥe:
narůstat, přibývat, růst, růst, stoupat, vyrůstat, vzrůstat, zvětšovat se
france:
*croître, grandir, pousser (plante)
germane:
*wachsen
hispane:
aumentar, crecer
hungare:
nő, növekszik, megnő
indonezie:
berkembang, tumbuh
itale:
crescere
pole:
*rosnąć
portugale:
crescer
rumane:
a creşte
ruse:
*расти
slovake:
narastať, pribúdať, rásť, stúpať, vyrastať

kresko

1.  
Apero, amplekso de vivaĵo rezultanta el kreskado: tri palmoj fieris per kresko gracia FK ; de meza kresko, delikata kaj gracia IK ; lia kresko estis malalta-dika, preskaŭ kripla [16]; rigardu lian aspekton kaj lian altan kreskon [17]; fremdulo de bela kresko [18]; Nilo malleviĝis ĝis la kresko de unu homo kaj duono [19]; kresko mamuta, sed saĝo liliputa PrV ; (figure) ondoj en potenca kresko Ifigenio ; (figure) scienc-teknika progreso, lavanga kresko de scioj pri la mondo [20]. SIN:staturo
2.
Kreskado: li venis ĉi tien, por rapidigi la kreskon de sia barbo [21]; kreskotaŭgaj lokoj [22]; la muroj de la preĝejo estis kreskokovritaj de plej bela hedero [23]; ekonomia kresko [24]; la jaro 2000 laŭ la plimulto de la internaciaj financaj analizistoj montros novan kreskon de la eŭrokurzo [25]; trokresko de loĝantaro [26].
beloruse:
рост
ĉeĥe:
růst, vzrůst, zvětšování
france:
maintien (aspect physique), physique (aspect)
germane:
Wuchs
hispane:
aumento, incremento
hungare:
növés, termet de bela ~o: szép termetű, daliás
indonezie:
pertumbuhan
pole:
przybór, wzrost
rumane:
creştere
ruse:
рост
slovake:
vzrast

kreskado  

Ago kreski: la arboj sur ĝiaj bordoj […] per sia natura kreskado ne povis interatingiĝi [27]; ĉe abio oni povas precize kalkuli la jarojn de ĝia kreskado, se oni kalkutas, kiom da fojoj ĝi ricevis novan trunkidon [28]; senhalta kreskado [29]; la kreskado de la tempo Hamlet ; mi estas ja nun en la stadio de malkreskado [30]; malalta temperaturo bremsas la bakterian kreskadon [31]; la kreskado de la informaĵa sektoro [32]. VD:progreso
27. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 1, Sovaĝaj cignoj
28. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 2, Abio
29. L. L. Zamenhof: Paroloj, Parolado antaŭ la Kvara Kongreso Esperantista en Dresden en la 17a de aŭgusto 1908
30. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 2, Malnova strata lanterno
31. Monato, Lode van de Velde: Bierlando Belgio
32. Monato, D. E. Rogers: Libera programaro: nova rimedo komerci, 2004
beloruse:
рост, нарастаньне, павелічэньне
ĉeĥe:
růst, vzrůst, zvětšování
france:
croissance
germane:
Wachstum
hispane:
crecimiento
hungare:
növés, növekedés
indonezie:
pertumbuhan
itale:
crescita
pole:
porost, wzrastanie
ruse:
рост
slovake:
rast, vzrast

*kreskaĵo

1.  
Vegetaĵo: la tuta supraĵo de la lago estis kovrita per naĝantaj folioj kaj diversaj aliaj kreskaĵoj [33]; ne ĉiu kreskaĵo estas manĝebla [34]; li trovis sovaĝan volvokreskaĵon kaj kolektis de ĝi kolocintojn [35]; mi iris en la nuksarban ĝardenon, por trarigardi la verdajn kreskaĵojn de la valo, por vidi, ĉu la vinbertrunko burĝonas, ĉu la granatarboj floras [36]; tie pendis plej mirindaj grimpokreskaĵoj [37]; polipoj, duone besto duone kreskaĵo [38].
2.
Ĉio ajn kreskanta.
angle:
1. *plant
beloruse:
1. расьліна 2. нарост
france:
1. *plante, végétation
germane:
Gewächs 1. *Pflanze
hispane:
1. *planta, vegetación
hungare:
1. növény 2. kinövés
indonezie:
1. tumbuhan, vegetasi
itale:
1. *pianta, vegetazione
pole:
1. *roślina
rumane:
1. plantă
ruse:
1. *растение 2. нарост

kreskanta

1.
Kiu kreskas: sovaĝe kreskantaj herboj [39]; senhalte kreskanta varmego [40]; ĉiu povas alporti sian ŝtonon por la kreskanta konstruo EE ; tre malrapide kreskanta sukceso Marta ; [la semoj] falis en la bonan teron, kaj donis frukton, kreskante kaj multobliĝante, kaj produktis tridekoble kaj sesdekoble [41]; ili semas venton, […] la kreskantaĵo ne donos farunon [42].
2.  
MAT[43] (p.p. bildigo `f` inter du ordaj aroj) Tia, ke la ordo konserviĝas per ĝi: se `f` estas kreskanta kaj `a le b`, tiam `f(a) le f(b)`; strikte kreskanta bildigo (konservanta la striktan ordon); logaritmo estas kreskanta funkcio, sinuso ne estas.
angle:
2. increasing (mapping)
ĉeĥe:
rostoucí
france:
1. croissant (qui grandit) 2. (fonction) croissante
germane:
2. wachsend (-e Abbildung)
hispane:
1. creciente (que se hace grande) 2. (función) creciente
hungare:
1. növekvő, növekedő 2. növő (leképezés)
itale:
crescente
pole:
1. rosnący 2. (funkcja) rosnąca
ruse:
1. растущий 2. возрастающее (отображение)
slovake:
rastúci

kreskigi  

(tr)
1.
Pligrandigi, favori la kreskadon de io: longa dormado ŝuldojn kreskigasPrV ; homoj, kiuj posedis monon, investis kun la espero kreskigi sian kapitalon [44]; por kreskigi la valutajn enspezojn necesus kreskigi la eksporton de nafto [45].
2.  
Prizorgi, flegi, varti iun aŭ ion, por ke ĝi kresku; direkti ies kreskadon: Esperanto ne estas ankoraŭ en tia feliĉa stato […] ni devas kaj dum longa tempo ankoraŭ devos propagandi ĝin, kreskigi ĝin, defendi ĝin kontraŭ malamikoj [46]; birdoj kiuj travintras en Afriko kaj printempe revenas en Siberion por kreskigi idaron [47]; ankaŭ el la filo de la sklavino Mi kreskigos popolon, ĉar li estas via semo [48]; vi difektas la infanon, vi kreskigas el ĝi nevivkapablan, trodorlotitan floron! Metrop . VD:bredi, eduki
3.  
AGR Speciale, planti kaj flegi la vegetaĵojn: unu kultivisto kreskigas kvaroblan kvanton da greno, kaj uzas kvaroblan kvanton da tempo, kaj faras kvaroblan kvanton da laboro, por provizi grenon al ĉiuj [49]; sur monteto super Morina li kreskigis vinĝardenon kun vitoj, kiujn li alportigis el Melnik kaj de la rivero Rejno [50]; tie estas spaco por teni kokinojn kaj kreskigi legomojn [51]; same estas pri hibridoj, ĉar ilia grado de fekundeco ofte montriĝas tre malsama en la pluraj individuoj kreskigitaj de samguŝaj semoj submetitaj al precize samaj kondiĉoj [52]. SIN:kultivi
4.
Produkti aŭ lasi ion kreski ĝis certa grando aŭ longo: li decidis kreskigi barbon sur sia mentono; olivarbo, kiu kreskigas fruktojn [53].
44. Monato, Lode van de Velde: La nuna financa krizo (3), 2009
45. Monato, Kalle Kniivilä: 15 jarojn post la pereo de la imperio, 2007
46. Zamenhof: Parolado antaŭ la Sepa Kongreso Esperantista, (Antwerpen, 1911-08-12).
47. La Ondo de Esperanto, 2000:10
48. trad. L. L. Zamenhof: La Malnova Testamento, Genezo 21:13
49. Platono, trad. D. Broadribb: La Respubliko, Parto 2a
50. F. Kubka, trad. O. Ginz: Anna de Pfalz, La nica literatura revuo, 1:3
51. A. Löwenstein: La ŝtona urbo, 1999
52. Ĉ. Darvin, trad. K. Lendon: La Origino de Specioj, ĉap. 8a
53. trad. G. Berveling: La saĝeco de Jesuo Siraĥ
angle:
3. grow, raise, cultivate
beloruse:
расьціць, вырошчваць, нарошчваць, павялічваць
ĉeĥe:
pěstovat
france:
développer, faire pousser, répandre
germane:
ziehen, vermehren
hispane:
desarrollar, hacer crecer
hungare:
1. növel, növeszt 2. felnevel 3. termeszt 4. növeszt
indonezie:
kembang mengembangkan, tumbuh menumbuhkan
pole:
powiększać, zwiększać
rumane:
a mări
ruse:
1. наращивать, увеличивать 2. растить, воспитывать, выводить 3. растить, выращивать 4. отрастить, вырастить, принести (плоды)
slovake:
pestovať

belkreska  

Kiu kreskis kaj atingis belecon, belaspekta, harmonia: li estas tre simpatia, belkreska junulo [54]; Vanc' fariĝis forta belkreska knabo [55].
54. J. Benavente, trad. V. Inglada Ors: La Nesia Hejmo, La Suno Hispana, 1909-01 (61)
55. Princo Vanc'
ĉeĥe:
urostlý
france:
ayant de l'allure, bien bâti (de corps)
germane:
wohlgestaltet
hispane:
buen aspecto, buena presencia, bien proporcionado (de cuerpo)
slovake:
urastený, švárny

ĉirkaŭkreski

(tr)
Ĉirkaŭi kreskante: majeste staris la remparo, ĉirkaŭkreskita de filikoj [56]; blokoj da roko, ĉirkaŭkreskitaj de musko da ĉiuj koloroj [57]; granda kaverno […] ĉirkaŭkreskita de delikataj verdaj rampaj kreskaĵoj [58].
germane:
umwachsen
hungare:
körbenő
pole:
obrastać, porastać
ruse:
расти вокруг

elkreski

(ntr)
1.
kreski el io: el la kavaĵo elkreskas herbo kaj rubuso [59]; ĉiujare la arbo elkreskigas verdajn branĉojn [60]; [la] ĝardeno elkreskigas siajn semojn [61]; la tero elkreskigis verdaĵon [62]; (figure) novaj artaj lingvoj elkreskadas kiel fungoj post pluvo EE ; (figure) el la vortarego provizora iom post iom elkreskos la estonta vortarego oficiale fiksita [63].
2.
Plene, ĝislime kreski: barbo elkreskis, sed saĝon ne naskisPrV ; ne en unu tago elkreskis Kartago PrV ; [trunko ne] ĉirkaŭprenebla de kvin elkreskintaj viroj [64].
59. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 2, Poligono
60. H. C. Andersen, trad. L. L. Zamenhof: Fabeloj, vol. 2, El fenestro en Vartou
61. trad. L. L. Zamenhof: La Malnova Testamento, Jesaja 61:11
62. trad. L. L. Zamenhof: La Malnova Testamento, Genezo 1:12
63. L. L. Zamenhof: Lingvaj Respondoj, 4. Vortaroj
64. Michael Ende, trad. Wolfram Diestel: La Senĉesa Rakonto, La Pramaljuna Morlino
beloruse:
вырастаць
ĉeĥe:
narůstat, přibývat, růst, stoupat, vyrůstat, vzrůstat, zvětšovat se
france:
1. se développer, pousser (grandir) 2. se faire (se développer complètement)
germane:
1. heraus wachsen 2. auswachsen
hispane:
1. desarrollarse, hacerse más alto 2. hacerse (desarrollarse completamente)
hungare:
kinő, kifejlődik barbo el~is, sed saĝon ne naskis: csak szakállra nézve tisztlendő ne en unu tago el~is Kartago: Rómát sem egy nap alatt építették
pole:
wyrastać
ruse:
вырасти, вырастать
slovake:
narastať, pribúdať, rásť, stúpať, vyrastať

malkreski  

(ntr)
Grade malpliiĝi: (figure) estas preskaŭ vespere, kaj la tago jam malkreskas [65]; mi estas ja nun en la stadio de malkreskado [66]; ĉio alia en la bieno pro drinkado kaj kartludado forte malkreskis Fab3 ; malkresko de la senlaboreco [67]; eksterlanda komerco malkreskas [68]. VD:ŝrumpi
beloruse:
менець, памяншацца, зьмяншацца
ĉeĥe:
zmenšovat se (velikost)
france:
décroitre
germane:
schrumpfen
hispane:
menguar, decrecer
hungare:
csökken, visszaesik, visszafejlődik
itale:
decrescere
pole:
maleć, zmniejszać się
ruse:
уменьшаться, убывать
slovake:
klesať, upadať, zmenšovať sa

malkreskanta

1.
Kiu malkreskas: la malkreskanta luno malaperis malantaŭ la nuboj [69]; stagnanta, eĉ malkreskanta merkato [70].
2.  
MAT[71] (p.p. bildigo `f` inter du ordaj aroj) Tia, ke la ordo inversiĝas per ĝi: se `f` estas malkreskanta kaj `a le b`, tiam `f(a) ge f(b)`; strikte malkreskanta bildigo (inversanta la striktan ordon); la funkcio, kiu ĵetas pozitivan reelon al ĝia inverso, estas malkreskanta; sinuso estas nek kreskanta, nek malkreskanta.
69. Monato, Albisturo Kvinke: Tenebro, 2006
70. Monato, Roland Rotsaert: Programaro
71. Raoul Bricard: Matematika Terminaro kaj Krestomatio, p. 20
angle:
2. decreasing (mapping)
ĉeĥe:
klesající
france:
1. décroissant 2. (fonction) décroissante
germane:
2. fallend (-e Abbildung)
hispane:
1. decreciente 2. (función) decreciente
hungare:
1. csökkenő 2. csökkenő (leképezés)
itale:
2. decrescente
pole:
1. malejący 2. (funkcja) malejąca
ruse:
1. уменьшающийся, убывающий 2. убывающее (отображение)
slovake:
klesajúci

miskreski

(ntr)
Nenormale, fuŝe, malsane kreski: miskreskinta arbeto.
ĉeĥe:
špatně růst
france:
mal venir (mal se développer)
germane:
verwachsen
hispane:
crecer mal (desarrollarse mal)
hungare:
félrenő, elfajul
pole:
źle rosnąć
ruse:
плохо расти, неправильно развиваться
slovake:
zle rásť

plenkreska  

Fininta sian naturan, junaĝan kreskadon: plenkreska knabino [72]; ŝia duone plenkreska sola filino [73]. VD:matura
angle:
adult
beloruse:
дарослы (прым.)
ĉeĥe:
dorostlý, dospělý, plně vzrostlý
france:
adulte (adj.)
germane:
erwachsen
hispane:
adulto (adj.)
hungare:
felnőtt
indonezie:
dewasa
itale:
adulto (agg.)
malaje:
dewasa
pole:
dorosły
rumane:
matur
ruse:
взрослый (прил.)
slovake:
dospelý

plenkreskiĝi

(ntr)
Atingi maturan aĝon: mia patrino diris „li jam plenkreskiĝis“ [74]; oni povos tion pritaksi post kelkdekaj jaroj, kiam plenkreskiĝos la infanoj de la hodiaŭaj aktivuloj [75].
74. Chun-Chan Yeh, trad. W. Auld: Montara Vilaĝo, 1984
75. Monato, Ĉu reiri al naciaj radikoj?, 93/08
france:
devenir adulte
germane:
auswachsen
hispane:
hacerse adulto
indonezie:
tumbuh dewasa

plenkreskulo  

Vivaĵo, kiu jam atingis stabilan grandon, korpan kaj mensan staton: ili ambaŭ sidis, plenkreskuloj kaj tamen infanoj, infanoj koncerne sian koron [76]; la plenkreskuloj, kiujn mi demandis pri la verko de Zamenhof, respondis, ke temas pri fiaskinta projekto [77]; junuloj kaj plenkreskuloj [78]; rakonto […] tro filozofia por infanoj kaj tro naiva por plenkreskuloj [79].
angle:
adult
beloruse:
дарослы (наз.)
ĉeĥe:
dospělý (čl.)
france:
adulte (subst.)
germane:
Erwachsener
hispane:
adulto (subst.)
hungare:
felnőtt (egyed)
indonezie:
orang dewasa
itale:
adulto (sost.)
pole:
dorosły (osobnik)
rumane:
adult
ruse:
взрослый (сущ.)
slovake:
dospelý

administraj notoj

mis~i: Mankas fontindiko.
mis~i: Mankas fonto, kiu estas nek vortaro nek terminaro.